Banknoty w czasach Powstania Kościuszkowskiego

Chcąc poznać historię polskich banknotów należy cofnąć się do czasów Powstania Kościuszkowskiego, czyli pamiętnego roku 1794. Na pomysł zastąpienia monety pieniądzem papierowym w zakresie finansowania działań zbrojnych wpadł Tadeusz Kościuszko. Inspiracją były dla niego doświadczenia amerykańskie i francuskie z wcześniejszych okresów. Na banknotach kościuszkowskich widniały nominały w złotych polskich. Pojawienie się tej formy waluty stanowi ważny punkt w historii i od lat fascynuje badaczy systemów finansowania różnego typu działalności na terenie Polski. Kolejnym momentem, gdy banknoty pojawiły się na terenie naszego kraju przypada na okres Księstwa Warszawskiego a konkretnie rok 1810 będący rokiem emisji nominałów 1,2 i 5 talarów.

Przykładem banknotu z tego okresu może być 5zł polskich wydane 8 czerwca 1794 roku.

Banknot ten ozdobiony został symbolami wolności, co jest zrozumiałym motywem biorąc pod uwagę przeznaczenie tej waluty.  Na samej górze widnieją: czapka frygijska, uzbrojenie sankiulotów, baszty murów więziennych, łańcuchy absolutyzmu a także gromy ludu i skrzydła wolności, które zostały zapożyczone z francuskiej symboliki rewolucyjnej. Lewą i prawą część banknotu zdobi wizerunek Orła i pogoni. Burzliwy okres, nastrój rewolucyjny i chęć walki są wyraźnie widoczne na przedstawionym banknocie.

Widniejąca na banknocie uchwała głosi: „Na Pięć Złotych polskich/: rachuiąc z iedney|Grzywny Kolońskiej Złłch polch 841\2 Monety|Srebrnej:/ które Skarb Narodowy każdemu Uka=|zicielowi ninieyszego Biletu z funduszow|na umożenie Biletow Skarbowych prze=|znaczonych y na ogólnych Dobrach Na=|rodowych hypotekowanych zapłaci oraz|we wszelkich dochodach Publicznych we=|dług powyższy Uchwały Rady Naywyż=|szey Narodowey przyimować będzie.”

Projektantami tego banknotu są Jędrzej Kapostas (1757 – 1796), który stworzył projekt ogólny, a także Karoll M. Groll odpowiedzialny za projekt symboli wolności oraz nadzór nad wykonaniem matryc miedziorytniczych przez rytowników oficyny. Wszystkie banknoty z tej serii produkowane były w fabryce Jana Abrahama Willinga w Warszawie. Tworzenie tej waluty nie należało do prostych. Już wówczas dbano o odpowiednie i możliwie najlepsze pod względem możliwości technicznych zabezpieczenia. Wydając bilety odcinano je ręcznie od grzbietu zszywki mniej więcej w połowie ozdobnego napisu BILET SKARBOWY. Odcięcia od grzbietu zszywki nie są na wszystkich egzemplarzach jednakowe, stąd też długość poszczególnych banknotów była różna. Wysokość biletów 5, 10, 25 i 50zł razem z główką wynosiła 240mm, a 100, 500 i 1000zł wynosiła 235mm. Bilety także rozcinano ręcznie, co również zróżnicowało ich wymiary w szerokościach. Dlatego wymiary biletów od 5 do 1000zł zostały uśrednione. Wśród zabezpieczeń mających chronić banknoty przed działaniami fałszerzy znajdują się znaki wodne. Tworzono je poprzez umieszczania na sicie czerpaka nitką lub drucikiem rysunek znaku wodnego (filigranu),  który tworzył pewnego rodzaju zgrubienie. Znak wodny. Masa papierowa rozlana na sicie była w tym miejscu cieńsza od masy rozprowadzonej na pozostałej części sita. Ślad filigranu uwidaczniał się dzięki większej przejrzystości w danym miejscu arkusza. Warto w tym miejscu wspomnieć, że najstarszy znany filigran pochodzi z 1282 roku z papierni Fabriano we Włoszech.

Podobne pod względem jakości wykonania, ozdób i symboliki a także czasu produkcji są banknoty o nominałach: 10, 25, 50, 100, 500, 1000 złp. Odróżniają je kolory i jakość (o czym poniżej) papieru co pragnę zaprezentować poniżej.

Nominały 100, 500 i 1000 złp charakteryzowały się grubszym, lepszej, jakości papierem od niższych nominałów.

Cechami odróżniającymi niższe i wyższe nominały od siebie były również stemple suchej pieczęci Dyrekcji Biletów Skarbowych umieszczane na banknotach. W przypadku nominałów: 10, 25 i 100 złp miały one następującą inskrypcję: WOLNOŚĆ | CAŁOŚĆ | NIEPODLE | GŁOŚĆ, banknoty 50, 500 i 1000 złp - z błędem |NIEPODŁE|; w napisie *PIECZĘĆ DYREKCYI BILET(ÓW SKA) w zależności od obłamania pieczęci. Obłamania pieczęci były jednym ze sposobów zabezpieczania banknotów przed fałszerstwem, na biletach skarbowych występują trzy różne rodzaje obłamania pieczęci.